28.12.2020
Zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa przyszły spadkodawca ma prawo przekazać swój majątek dowolnej osobie (nie musi to być osoba dla niego bliska) i najczęściej odbywa się to przez sporządzenie testamentu. Testament jest czynnością prawną, na mocy której spadkodawca osobiście rozrządza swoim majątkiem na wypadek śmierci.
Instytucja zachowku służy ochronie interesów osób najbliższych dla spadkodawcy przed skutkami dokonanych przez niego rozrządzeń swoim majątkiem w ramach przysługującej mu swobody testowania oraz poczynionych za życia darowizn – z wyłączeniem osób najbliższych (bądź tylko niektórych z nich), które dziedziczyłyby po spadkodawcy na podstawie dziedziczenia ustawowego. Sporządzenie testamentu i przekazanie majątku przez spadkodawcę z wykluczeniem spadkobierców ustawowych zamyka drogę tym osobom do dziedziczenia z ustawy przekazanego majątku, jednak osoby te są chronione przez prawo przez instytucję zachowku.
Uprawnione z tytułu zachowku są osoby wymienione w art. 991 § 1 k.c. w sytuacji, gdy nie dochodzą one do dziedziczenia w wyniku określenia w testamencie innego porządku spadkobrania oraz w sytuacji gdy dochodzą one do dziedziczenia z ustawy lub z testamentu ale ich udział w spadku jest mniejszy niż należny im zachowek. Uprawnienie do zachowku jest niezależne od tego, czy uprawniony jest spadkobiercą (ustawowym lub testamentowym), zapisobiercą albo obdarowanym. W każdym z tych wypadków otrzymana wartość zalicza się na zachowek i wpływa na wielkość roszczenia o uzupełnienie zachowku, jednakże nie zawsze go pokrywa w całości. Dlatego, jeżeli uprawniony do zachowku, dziedziczący z ustawy wespół z innymi osobami, nie otrzymał należnego mu zachowku, ma przeciwko współspadkobiercom roszczenia o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia ( stanowisko potwierdzone przez SN w wyr. z dnia 13.02.2004 r., II CK 444/02 oraz przez SN w wyr. z 30.01.2008 r. III CSK 255/07).
Co to jest zachowek?
Zgodnie z art. 991 Kodeksu cywilnego zstępnym (czyli potomkom spadkodawcy np. dzieciom, wnukom, prawnukom), małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się – jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by im przypadł przy dziedziczeniu ustawowym – a w innych przypadkach – połowa wartości tego udziału.
Ile wynosi zachowek?
Uprawniony do zachowku, który jest małoletni lub trwale niezdolny do pracy ma prawo do zachowku w wysokości 2/3 wartości udziału spadkowego, który by mu przypadł gdyby dziedziczył z ustawy.
Uprawniony do zachowku, który jest pełnoletni (i nie jest trwale niezdolny do pracy) ma prawo do zachowku w wysokości 1/2 wartości udziału spadkowego, który by mu przypadku gdyby dziedziczył na podstawie ustawy.
Jak wyliczyć ile wynosi zachowek?
Przykład:
Załóżmy, że spadkodawca miał żonę i dwoje dzieci (syna Adama i córkę Ewę). Jedynym majątkiem, który posiadał była nieruchomość o wartości 276 000 zł. Majątkiem tej wartości została obdarowana przez spadkodawcę wyłącznie córka Ewa na podstawie umowy darowizny. Żona wpierała męża w jego decyzji co do darowizny na rzecz córki Ewy, dlatego pomimo przysługującego jej prawa do zachowku, nie występuje z roszczeniem do córki o zachowek. Syn Adam ( pełnoletni i nie jest trwale niezdolny do pracy) ma roszczenie o zachowek do obdarowanej przez spadkodawcę swojej siostry Ewy. Jak obliczyć ile wynosi zachowek Adama?
Substrat zachowku wynosi 276 000 zł
Adam jest spadkobiercą w 1/3 części czyli co do 92 000 zł a należny mu zachowek to ½ potencjalnego spadku czyli 46 000 zł
Adam jest spadkobiercą w 1/3 części spadku. Wynika to z art. 931 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym w pierwszej kolejności powołane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek, dziedziczą oni w częściach równych, czyli po 1/3 części w wyżej opisanym przykładzie. Przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku zapisy windykacyjne oraz darowizny dokonane przez spadkodawcę – z pewnym jednak wyjątkami. Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się do spadku drobnych darowizn, zwyczajowo w danych stosunkach przyjętych ani darowizn dokonanych przed więcej niż 10-ciu laty, licząc wstecz od chwili śmierci spadkodawcy, na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Ograniczenie czasowe dotyczy tylko darowizn dokonanych na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Oznacza to, że darowizny uczynione przez spadkodawcę na rzecz spadkobierców lub uprawnionych do zachowku zostają doliczone przy obliczaniu zachowku, także wtedy, gdy doszło do nich w czasie wynoszącym więcej niż 10 lat przed śmiercią spadkodawcy.
Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku. W tym celu najczęściej przeprowadza się dowód z opinii biegłego rzeczoznawcy majątkowego z zakresu wyceny nieruchomości na fakt wykazania wartości przedmiotu darowizny według stanu z daty dokonania darowizny i cen aktualnych.
Gdy ustalimy już wartość spadku, następnie należy obliczyć udział w spadku, jaki przypadłby gdyby doszło do dziedziczenia ustawowego (w naszym przykładzie to 1/3 części), a następnie należy pomnożyć go przez przysługującą wysokość zachowku (1/2 albo 2/3). W naszym przykładzie jako, że Adam jest pełnoletni i nie jest trwale niezdolny do pracy – przysługujący mu zachowek wynosi ½ wartości udziału spadkowego, który by mu przypadł przy dziedziczeniu ustawowym.
Należy także pamiętać, że darowizny i zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę na rzecz uprawnionego do zachowku zalicza się na należny mu zachowek.
Kto jest uprawniony do zachowku?
Do kręgu osób uprawnionych do zachowku należą:
- zstępni – czyli potomkowie spadkodawcy (dzieci, wnuki, prawnuki),
- małżonek spadkodawcy,
- rodzice spadkodawcy,
- przysposobiony i jego zstępni,
- przysposabiający, który wchodzi w miejsce rodziców przysposobionego lub obok rodzica, jeżeli jest nim małżonek przysposabiającego – którzy byliby powołani do spadku z ustawy.
Kto nie jest uprawniony do zachowku?
Do kręgu osób pozbawionych prawa do zachowku należą:
- spadkobierca uznany za niegodnego; [spadkobierca może być uznany za niegodnego, gdy dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy, podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu, umyślnie ukrył lub zniszczył testament, podrobił lub przerobił testament lub świadomie skorzystał z testamentu podrobionego lub przerobionego przez inną osobę],
- małżonek spadkodawcy wyłączony od dziedziczenia, na podstawie orzeczenia sądu, w sytuacji gdy spadkodawca wystąpił o orzeczenie rozwodu lub separacji z jego winy, a żądanie to było uzasadnione),
- małżonek w stosunku do którego orzeczono separację;
- spadkobierca, który zrzekł się dziedziczenia;
- spadkobierca, który odrzucił spadek;
- spadkobierca, który został wydziedziczony.
Roszczenie o zapłatę zachowku
Roszczenie o zapłatę zachowku w określonej wysokości pieniężnej przysługuje osobie, która:
- należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku (i nie została pozbawiona prawa do zachowku);
- dziedziczyłaby na podstawie dziedziczenia ustawowego;
- nie została wydziedziczona;
- nie otrzymała w inny sposób wartości dochodzonej na podstawie instytucji zachowku (np. darowiznę, zapis windykacyjny, koszty wychowania i wykształcenia ogólnego i zawodowego zstępnego spadkodawcy, o ile koszty te przekraczają przeciętną miarę przyjętą w danym środowisku), które zalicza się na należny zachowek.
Przypomnijmy, że darowizny i zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę na rzecz uprawnionego do zachowku zalicza się na należny mu zachowek.
W przypadku gdy uprawniony do zachowku nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci darowizny uczynionej na jego rzecz przez spadkodawcę, bądź w postaci powołania do dziedziczenia, lub zapisu, to przysługuje mu wierzytelność wynikająca z zachowku której treścią staje się roszczenie pieniężne. Natomiast w przypadku wystąpienia różnicy pomiędzy wartością należnego mu zachowku a wartością przypadającej mu korzyści z tytułu otrzymanej darowizny, powołania do dziedziczenia lub zapisu, uprawniony może dochodzić uzupełniającego roszczenia pieniężnego wyrównującego mu tę różnicę.
Warto także podkreślić, że wierzytelność o zachowek jest wierzytelnością pieniężną, dziedziczną i zbywalną. Można ją przenieść w drodze przelewu na inną osobę (Uchwała SN z dnia 13 lutego 1975 r., III CZP 91/74).
Przedawnienie:
Roszczenie uprawnionego z tytułu zachowku przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu, w braku testamentu z upływem 5 lat od otwarcia spadku. Roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanych od spadkodawcy zapisu windykacyjnego lub darowizny przedawnia się z upływem lat 5 od otwarcia spadku.
Przeczytaj także:
Zrzeczenie się dziedziczenia a odrzucenie spadku. Zasadnicze różnice i skutki prawne
Zapraszam do kontaktu.
Radca Prawny Katarzyna Anna Jasicka.
Kontakt: tel. 501 738 312, e-mail: kancelaria@krpjasicka.pl
