02.02.2021
Obie instytucje są do siebie podobne ze względu na to, że zarówno spadkobierca, który spadek odrzucił jak i spadkobierca, który zrzekł się dziedziczenia, traktowani są przez prawo tak, jakby nie dożyli otwarcia spadku.
Zgodnie z art. 1020 Kodeksu cywilnego Spadkobierca, który spadek odrzucił zostaje wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku, zgodnie zaś z art. 1049 § 2 Kodeksu cywilnego zrzekający się oraz jego zstępni, których obejmuje zrzeczenie się dziedziczenia, zostają wyłączeni od dziedziczenia, tak jakby nie dożyli otwarcia spadku.
Różnice pomiędzy zrzeczeniem się dziedziczenia a odrzuceniem spadku są dużo istotniejsze.
Zobaczmy jakie:
Odrzucenie spadku
- odrzucenie spadku jest jednostronną czynnością prawną spadkobiercy,
- możliwość złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku pojawia się po śmierci spadkodawcy (po otwarciu spadku),
- skutki odrzucenia spadku rozciągają się wyłącznie na spadkobiercę, który spadek odrzucił,
- każdy z wierzycieli, którego wierzytelność istniała w chwili odrzucenia spadku może żądać żeby odrzucenie spadku zostało uznane za bezskuteczne w stosunku do niego według przepisów o ochronie wierzycieli w razie niewypłacalności dłużnika (w przypadku odrzucenia spadku z pokrzywdzeniem wierzycieli),
- przy ustalaniu udziału spadkowego, stanowiącego podstawę obliczania należnego zachowku, uwzględnia się spadkobierców, którzy spadek odrzucili,
- odrzucenie spadku może nastąpić zarówno przez spadkobiercę ustawowego jak i testamentowego.
W jaki sposób odrzucić spadek?
Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. Brak oświadczenia spadkobiercy w powyższym terminie jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku składa się przed sądem lub przed notariuszem.
Zrzeczenie się dziedziczenia
- zrzeczenie się dziedziczenia jest umową zawartą z jednej strony przez przyszłego spadkobiercę ustawowego – a z drugiej – przez przyszłego spadkodawcę. Zrzeczenie się dziedziczenia wymaga zatem złożenia zgodnych oświadczeń woli przez przyszłego spadkodawcę i jego potencjalnego spadkobiercę ustawowego,
- zrzeczenie się dziedziczenia jest umową zawartą za życia przyszłego spadkodawcy,
- zrzeczenie się dziedziczenia skutkuje zrzeczeniem się dziedziczenia także wobec zstępnych zrzekającego się (jeżeli inaczej w umowie nie postanowiono),
- umowa o zrzeczenie się dziedziczenia nie może być zaskarżona przez wierzyciela zrzekającego się,
- przy ustalaniu udziału spadkowego, stanowiącego podstawę obliczania należnego zachowku, nie uwzględnia się spadkobierców, którzy zrzekli się dziedziczenia (dotyczy to także zstępnych spadkobiercy ustawowego, jeżeli w umowie o zrzeczenie się dziedziczenia nie postanowiono inaczej),
- zrzec się dziedziczenia może wyłącznie spadkobierca ustawowy,
- zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje także zrzeczenie się zachowku.
Zrzeczenie się dziedziczenia wywołuje skutki prawne w chwili śmierci spadkodawcy (otwarcia spadku). Zrzekający się lub jego zstępni, których obejmuje zrzeczenie się, zostają wyłączeni od dziedziczenia, tak jakby nie dożyli otwarcia spadku. Nie mają też prawa do zachowku po spadkodawcy.
W praktyce zawieranie umów zrzeczenia się dziedziczenia najczęściej przejawia się w woli spadkodawcy pozbawienia prawa do zachowku zrzekającego się i jego zstępnych, których obejmuje zrzeczenie się, choć nie są to jedyne powody. Spadkodawca chcąc powołać do spadku wybraną przez siebie osobę mógłby wprawdzie sporządzić testament tyle, że w ten sposób nie pozbawiłby prawa do zachowku wyłączonych od dziedziczenia spadkobierców ustawowych (zstępnych, małżonka oraz rodziców). Do innych równie częstych powodów, dla których zawierane są umowy zrzeczenia się dziedziczenia są długi spadkodawcy. W ten sposób zrzekający się oraz jego zstępni nie odziedziczą długów po spadkodawcy, jeśli takie ryzyko występuje.
Warto też przypomnieć, że zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje jedynie dziedziczenie ustawowe. Nie wyklucza zatem dziedziczenia po tym spadkodawcy na podstawie dziedziczenia testamentowego. Zrzekający się może dziedziczyć na podstawie testamentu sporządzonego przez tego spadkodawcę zarówno przed zrzeczeniem jak i po zrzeczeniu się dziedziczenia(III CZP 26/72 Uchwała SN – Izba Cywilna z dnia 15-05-1972)
Forma umowy o zrzeczenie się dziedziczenia
Zrzeczenia się dziedziczenia może nastąpić tylko na podstawie umowy zawartej w formie aktu notarialnego. Należy pamiętać, że jednostronne oświadczenie spadkobiercy ustawowego o zrzeczeniu się dziedziczenia nie ma żadnego znaczenia prawnego.
Dopuszczalność zawarcia umowy zrzeczenia się przez pełnomocnika.
Pełnomocnikiem może posłużyć się zarówno zrzekający się, jak i spadkodawca.
Pełnomocnictwo powinno być udzielone w formie aktu notarialnego.
Dopuszczalność odwołania zrzeczenia się dziedziczenia
Uchylenie umowy o zrzeczenie się dziedziczenia
Na mocy art. 1050 Kodeksu cywilnego jeżeli wola odwołania umowy o zrzeczenie się występuje po obu stronach tej czynności prawnej zrzeczenie się dziedziczenia może być uchylone przez umowę między tym, kto zrzekł się dziedziczenia a tym, po kim się dziedziczenia zrzeczono. Umowa powinna być zawarta w formie aktu notarialnego.
Uchylenie się od skutków prawnych umowy
Do zrzeczenia się dziedziczenia znajdują zastosowanie przepisy ogólne o wadach oświadczeń woli. Sąd Najwyższy w Postanowieniu z dnia 12 października 2005 r. w sprawie III CK 48/05 uznał, że dopuszczalne jest uchylenie się od skutków prawnych zawartej umowy, jako złożonej np. pod wpływem błędu lub postępu. Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu dokonuje się w drodze pozasądowej. Jeżeli wadliwe oświadczenie woli zostało złożone innej osobie, to wówczas uchylenie się od jego skutków należy złożyć jego adresatowi. Uprawnienie to ma charakter prawa podmiotowego, a jego wykonanie kształtuje stosunki między stronami prowadząc do nieważności umowy.
Możliwość skorzystania z uprawnienia do uchylenia się od skutków prawnych wadliwego oświadczenia woli zależy od woli składającego to oświadczenie. Jeżeli druga strona oponuje jego stanowisko, i twierdzi, że uchylenie się jest bezpodstawne, wówczas możliwe jest rozstrzygnięcie przez sąd, czy było ono uzasadnione. Rozstrzygniecie sądu ma jednakże charakter deklaratywny i może nastąpić zarówno w postępowaniu w sprawie o stwierdzenie nieważności czynności prawnej (umowy) w wyniku uchylenia się od skutków oświadczenia woli jak i w każdym innym postępowaniu, w którym skuteczność oświadczenia woli ma znaczenie dla rozstrzygnięcia o zgłoszonym w nim żądaniu.
W razie sporu sąd bada czy spełnione zostały przesłanki uchylenia się od skutków prawnych i czy uchylenie się od skutków oświadczenia woli nastąpiło w sposób prawem przewidziany. Należy pamiętać, że uprawienie do uchylenia się od skutków prawnych złożonego oświadczenia wygasa w razie błędu – z upływem roku od jego wykrycia.
Ustalenie konsekwencji oświadczenia o uchyleniu się od skutków takiej umowy, jako złożonej np. pod wpływem błędu lub podstępu, należy do sądu przed którym toczy się postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku.
(Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 października 2005 r. III CK 48/05).
Powołanie się na wady oświadczenia woli po zmianie majątku spadkodawcy
Natomiast w obecnie obowiązującym stanie prawnym powoływanie się przez zrzekającego się dziedziczenia na błąd lub podstęp po zmianie majątku spadkodawcy (wzroście majątku spadkodawcy) po zawarciu umowy zrzeczenia się dziedziczenia, nie jest możliwe.
Zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje swoim zakresem także majątek, jaki spadkodawca nabył po zawarciu umowy o zrzeczenie się dziedziczenia. Późniejsze zmiany w majątku spadkodawcy nie mogą mieć wpływu na skuteczność zawartej umowy o zrzeczenie się dziedziczenia. W sytuacji zatem, gdy majątek spadkodawcy po zrzeczeniu się dziedziczenia znacznie się powiększył, tak, że gdyby zrzekający o tym wiedział, to nie złożyłby oświadczenia o zrzeczeniu się dziedziczenia, nie ma to wpływu na ważność zawartej już umowy. Wyłączyć należy w takich sytuacjach możliwość powołania się przez zrzekającego na błąd, polegający na tym, że błędne było jego przekonanie co do stanu majątku spadkodawcy, ponieważ zazwyczaj nie będzie dotyczyć on treści czynności prawnej. Jednakże nie można wykluczyć sytuacji, w których w wyjątkowo będzie istniała możliwość powołania się na podstęp, jeżeli spełnione będą jego przesłanki.
Dopuszczalność warunkowego zrzeczenia się dziedziczenia
Z uwagi na charakter prawny umowy o zrzeczenie się dziedziczenia oraz na skutek braku uregulowania w tym zakresie przepisów ustawy uznać należy, że do umowy zrzeczenia się dziedziczenia nie odnosi się zakaz zastrzegania w jej treści warunku. Tym samym powstanie bądź ustanie jej skutków prawnych strony mogą uzależnić od warunku. (np. polegającego na tym, że zrzekający się otrzyma od spadkodawcy określoną darowiznę). Ponadto, dopuścić należy możliwość uzależnienia skuteczności zrzeczenia się dziedziczenia przez spadkobiercę ustawowego od tego, czy ze zrzeczenia się dziedziczenia odniesie korzyść określona osoba. Taki cel można osiągnąć zamieszczając w umowie warunek, którego treścią może być powołanie do dziedziczenia w chwili otwarcia spadku określonej osoby na podstawie ustawy bądź testamentu. Ziszczenie się tego warunku będzie uwarunkowane sporządzeniem przez spadkodawcę testamentu o odpowiedniej treści – ustanowienia określonej osoby spadkobiercą testamentowym lub wyłączenia od dziedziczenia ustawowego w testamencie negatywnym określonego spadkobiercy ustawowego.
Zrzeczenie się dziedziczenia przez małoletniego
Małoletni może zrzec się dziedziczenia za zgodą swego przedstawiciela ustawowego. Udzielenie takiej zgody wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego. Zgodnie bowiem z przepisami prawa rodzice nie mogą bez zezwolenia sądu opiekuńczego dokonywać czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu ani wyrażać zgody na dokonywanie takich czynności przez dziecko.
W razie reprezentacji dziecka przez rodziców trzeba pamiętać także o ograniczeniach wynikających z art. 98 § 2 k.r.o.
Żadne z rodziców nie może reprezentować dziecka:
- przy czynnościach prawnych między dziećmi pozostającymi pod ich władzą rodzicielską,
- przy czynnościach prawnych między dzieckiem a jednym z rodziców lub jego małżonkiem chyba, że czynność prawna polega na bezpłatnym przysporzeniu na rzecz dziecka albo, że dotyczy należnych dziecku od drugiego z rodziców środków utrzymania i wychowania.
W sytuacji gdy żadne z rodziców nie może reprezentować dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską reprezentuje je kurator ustanowiony przez sąd.
Zobacz także:
Prawo do zachowku. Nie zostałeś uwzględniony w testamencie? Sprawdź czy masz prawo do zachowku
Zapraszam do kontaktu.
Radca Prawny Katarzyna Anna Jasicka.
Kontakt: tel. 501 738 312, e-mail: kancelaria@krpjasicka.pl
